De Armida van Larantuka bestaat uit een aantal Kapela's (kapellen) die niet alleen bepaalde kruiswegstaties in de lijdensweg van Christus symboliseren, maar ook verschillende "stammen" (suku-suku) in de regio die elk een eigen taak hebben in het vormgeven van die kruisweg.
De kapela van Tuan Ma, onder de berg Ile Mandiri, is één van de belangrijkste in de Armida. Daar waren we genood om samen met de Confreria Kunsts opname van het O Vos Omnes in Larantuka uit 1930 te beluisteren. De Confreria bestaat o.a. uit de Presidenti (voorzitter), Scribant (secretaris), Prokurador, Persadu en Pemimpin Muji (de voorzitter van de O-Vos-jury die de 10 zangeressen selecteert voor de processie op Goede Vrijdag tijdens de Samana Santa). Twee van de zangeressen die het O Vos Omnes in recente jaren tijdens de Samana Santa hebben gezongen waren ook aanwezig (Zie daarvoor deze opname van de Samana Santa van vorig jaar).
Het was een ontroerende bijeenkomst, met veel kippenvel, veel achtergronduitleg, en veel dankbaarheid dat ik naar Larantuka gekomen was voor dit ene lied (dat is niet zo, maar wel een beetje). Al die observaties heb ik netjes in mijn etnografische rapport vastgelegd. Voor mij was de bijeenkomst vooral interessant in het observeren van de genderrollen.
Het O Vos Omnes moet heden te dage door een vrouw gezongen worden. Het is immers Veronica die in Lamentaties 1:12 haar verdriet uit, een verdriet dat uiteindelijk het verlies van de Heilige Maria zelf symboliseert (zo is mij dat althans verteld, vraag me niet naar de details...).
Naar mijn idee zingt er een man op Kunsts opname. En ik ken het Europese katholicisme als een traditie die vrouwen veelal buitensluit van het vormgeven van publieke vertoningen en, als het echt niet anders kan, vrouwenrollen door jonge jongens laat vertolken. Mijn teamleden uit Kupang herkenden dat helemaal niet en ook de jongere generatie Florinezen niet. Best emancipatoir, vond ik: Veronica ook echt door een vrouw laten personifiëren.
In gesprek met de Confreria bleek het toch meer te zitten zoals ik dacht (Europees dus). De juryvoorzitter Bapak Pieter da Silva wist te vertellen dat tot begin jaren '60 het O Vos Omnes uitsluitend door mannen werd gezongen. Hoe heeft dat er dan uitgezien, wilden de jonge vrouwen die de rol de afgelopen jaren op zich hebben genomen weten: een man die Veronika moet voorstellen?
Dat waren vaak hele jonge mannen, vaak nog jongens, vertelde Pieter da Silva, en dat verbaasde menigeen. En zoals op bovengenoemde YouTube-opname te zien is gaat de vertolker van Veronika gesluierd. Je weet niet wie de zanger(es) is. Dat kan dan net zo goed een jongen zijn.
Zo ontstond er een overdracht van kennis tussen een oudere generatie en een jongere generatie naar aanleiding van deze oude opname, en die generaties waren in het gesprek mede gearticuleerd door gender. Het kerk-establishment uitsluitend oud en mannelijk; de zangers jong en vrouwelijk.
Dat vertaalde zich naar de dynamiek van het gesprek in een samenleving waar mannelijkheid en senioriteit prioriteit krijgen boven vrouwelijkheid en jeugd. Ook vrouwen houden zich aan die ongeschreven regel. Ons voornamelijk vrouwelijke team stelde vragen aan de zangers: zij kunnen in muzikaal en technisch opzicht immers veel meer vertellen over wat ze in de opname horen dan iemand die toevallig voorzitter van de kerkraad is. Maar aanvankelijk werden onze vragen gericht aan de vrouwelijke zangers steeds beantwoord door een van de kerkvaders.
We bleven doorvragen (mede dankzij mijn geweldige teamleden uit Kupang, die de dynamiek ook zagen), en uiteindelijk kwamen de vrouwen wel aan het woord.
Ik was ontzettend opgelucht om te merken dat ze toch een heel eigen mening naar voren brachten. Terwijl de confrères nadrukkelijk hadden beweerd dat deze opname uit 1930 precies hetzelfde klinkt als de huidige uitvoeringen, gaven de zangers aan hoeveel verschillen er zijn tussen die tijdperken. De opname uit 1930 is sneller, meer gehaast (waarschijnlijk door de tijdsdruk van de wasrol van vier minuten). Maar ook met minder glissando dan nu om te ruimte tussen toonhoogtes op te vullen. Ook woorden worden volgens de zangers nu anders uitgesproken.
Ook kwamen we dankzij goed doorvragen van mijn teamleden meer te weten over de persoonlijke motivatie van de zangers om dit gezang te zingen en op te gaan voor de auditie waarin slechts 10 zangers uit tientallen kandidaten worden verkozen.
De antwoorden deden me beseffen dat deze traditie nog leeft omdat mensen er op heel jonge leeftijd al mee bezig zijn, de melodie horen van hun ouders en grootouders, een diepe devotie meekrijgen vanuit hun katholieke geloof in een leven dat zich afspeelt in de kerk. Klasgenoten en sportclubgenoten bediscussiëren eindeloos wie dit jaar verkozen is om te zingen, er is een urgentie om erbij te horen. Het heeft iets idolatrisch, naar mijn gevoel, alsof het gaat om een popsong die iedereen op school moet kunnen meezingen. Dat idolatirische is waarschijnlijk meteen de kracht van de traditie.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten